Inleiding
Na de aanleg van het Hof door Antonie Studler van Surck in de zeventiende eeuw is het stedenbouwkundig plan voor de Dorpsstraat rond 1770 de tweede grote ingreep in het dorpsweefsel. Dit plan bestond aanvankelijk uit een 800 m lange kaarsrecht getrokken lijn tussen Hoflaan en Hoopweg, dwars door de bestaande rooilijnen en dorpse wirwar van paden en steegjes. In de negentiende eeuw wordt het plan heel geleidelijk uitgevoerd en wint de straat aan belang. Er worden laanbomen geplant (beuk, eik en linde). Het werd de verbinding met Alkmaar, er kwamen winkels, horeca, bedrijven en vrijstaande woningen (renteniers- en burgermanswoningen), pensions en een nieuwe kerk. De Dorpsstraat werd pragmatisch naar het oosten doorgetrokken tot aan de Oude Bergerweg, het werd het centrum van het dorp.
In onze tijd blijkt het een van de laatst overgebleven authentieke dorpswegen in onze regio.
Er staan 3 gemeentelijke, 2 provinciale en 1 rijksmonument.
Het zijn deze feiten die SBBB heeft doen besluiten tot dit onderzoek. Het is uitgevoerd door vier mensen met verschillende disciplines: stedenbouwkunde, architectuur, architectuurhistorie en algemene en lokale cultuurhistorie.
Bebouwingsstructuur
De Dorpsstraat is de verbinding van de kern Bergen met Oostdorp en wordt onderdeel van de historische hoofdstructuurdragers, die ook nu nog goed herkenbaar zijn. Die kern ligt op de overgang van de hoge zandgronden (haak- en strandwallen) naar de lager gelegen vruchtbare kleigronden. Daar vinden we de Ruïnekerk en daaromheen gegroepeerd een viertal buurtschappen (Oudburg, Zanegeest, Oostdorp en Westdorp) met daartussen de nog steeds aanwezige verbindende Doodwegen.
Het belang van de kern is door de Rijksoverheid in 1990 erkend door de aanwijzing als beschermd dorpsgezicht. Het gebied is kleinschalig en kent verschillende centrumfuncties, winkels, horeca, maatschappelijke voorzieningen en wonen (met name op de verdieping). Belangrijk is het contrast tussen het groene rustpunt van de Ruïnekerk en de levendige buitenring.
Aanpak onderzoek
We hebben vrijwel alle panden die voor 1940 in de Dorpsstraat zijn gebouwd (plus enkele bijzondere panden tussen 1940 en 1970) onderzocht. Wij gebruikten daarbij de waarderingsmethode van de Rijksgebouwendienst en enkele gemeenten, meer specifiek de gemeente Apeldoorn. Zo bereikten we een transparante weging van factoren bij de beoordeling. De criteria daarvoor zijn de volgende:
- Cultuurhistorische waarde (bv atelier, pension), sociaal- of economisch-historische betekenis (bv winkelpand, renteniershuis) – ook in de tijd gezien (verhaallijnen);
- Architectuurhistorische of kunstwaarde: ontwerp, gebruikte materialen, bouwstijl, de naam van de ontwerper;
- Stedenbouwkundige, landschappelijke of ensemblewaarde (de plek, de rol van het object);
- Gaafheid en herkenbaarheid: originaliteit, mate van aanpassing;
- Zeldzaamheidswaarde, bijzonderheid en uniciteit.
Deze 5 criteria resulteren per pand in verschillende scores: ++ (hoge waarde), + (positieve waarde), 0 (neutrale waarde) en – (negatieve waarde).
Onze eindwaardering is het resultaat van de optelsom van de scores:
- Hoge totaalwaarde (H): minimaal 2x ++ en 2x +. Dit betekent dat instandhouding als monument (gevelbeeld en hoofdvorm) noodzakelijk is.
- Positieve totaalwaarde (+): minimaal 3x + en 2x 0. Dit betekent dat instandhouding als beeldbepalend erfgoed (gevelbeeld en hoofdvorm) noodzakelijk is.
- Neutrale totaalwaarde (N): alle lagere scores.
Ontwikkeling Dorpsstraat
Bij het Regionaal Archief Alkmaar hebben we de bouwdossiers opgevraagd van alle panden aan de Dorpsstraat. Per pand (gebouwd na 1901) beschikken we (voor zover aanwezig) over architect, bouwjaar, bouwtekeningen en wijzigingen. Na de Woningwet van 1901 was een bouwvergunning nodig met tekeningen. Van de oudere panden hebben we soms een foto en latere tekeningen. Deze gegevens laten zien dat de straat in een rustig tempo tot stand kwam.
Cultuurhistorische context
We bespreken de achtergrond van het dorp, de omgeving en ontstaansgeschiedenis van de Dorpsstraat. Waar en hoe is ie ontstaan, hoe begint en eindigt hij, wat waren zijn namen, hoe ziet de straat er uit, wat staat er aan weerszijden. Op de fotootjes van de gebouwen hebben we dank zij de kennis van en bij de Historische Vereniging Bergen waar mogelijk de namen kunnen invullen van de mensen of bedrijven die er gevestigd waren, zodat we een beeld krijgen van de veranderende gebruiksgeschiedenis en dus van het aanzicht van de straat.
Ruimtelijke kenmerken Dorpsstraat
De verbindingen met de buitenwereld, naar Alkmaar, naar Schoorl en de Egmonden, zijn de uitgaande wegen vanuit het centrum. Er ontstaat tweezijdige lintbebouwing, bij de Dorpsstraat in een open bebouwingspatroon met verspringende rooilijn, ruim vrijstaand, maar ook twee of meer woningen onder een kap, meestal een of twee bouwlagen onder een kap (met vijf verschillende daktypen). Het agrarische verleden blijft zichtbaar met 4 stolpboerderijen. Het straatprofiel heeft een breedte van ca. 7,5 m, aan weerszijden staan laanbomen, geen trottoirs (behalve voor de nrs 2 t/m 7). Bij de kerk geeft het kerkplein extra ruimte. De afgelopen decennia zijn veel winkels met grote ramen vervangen door zichtbaar andere functies.
Illustraties, kaarten en foto’s
Van de meeste van de genoemde kenmerken zijn in het rapport kaarten afgebeeld. De dorpsplattegronden met bv bouwjaren, bouwfasering, niet-woonfuncties, daktypen, boerderijen, rentenierswoningen, aangewezen monumenten, de bomenstructuur, maar ook fotobladen van de straatgevels soms met de namen van de gebruikers door de tijd heen.
Beoordeling objecten
Van elk huis tonen we links een fotootje en waar beschikbaar een geveltekening, plattegrond of doorsnede. Rechts daarvan staat de geschreven en daarna de abstracte (++, +, 0) beoordeling aan de hand van de 5 criteria, gevolgd door de eindbeoordeling (H of + of N). De resultaten daarvan geven we vervolgens weer op de overzichtskaart van de hele straat.
Algemene conclusie historisch morfologische analyse
De analyse laat vooral zien dat de Dorpsstraat is ontwikkeld tussen 1900 en 1930 in de periode dat Bergen ontdekt werd door toeristen, bejaarden en kunstenaars. De tramlijn naar Bergen aan Zee in 1905 was daarvoor een belangrijke stimulans.
De Dorpsstraat werd de doorgaande verbinding naar Alkmaar, er ontstond een winkel- en woonstraat met stolpboerderijen met rentenierswoningen en pensions achter rijen laanbomen. Het is één van de laatste authentieke dorpswegen in onze regio en was enige tijd de hoofdverkeersweg naar Alkmaar.
Karakter en inrichting van de Dorpsstraat zijn goed bewaard gebleven.
Eerste conclusie
Wij concluderen dat met de individuele waardering van de panden de straat als geheel ruim voldoende aanleiding is het gemeentebestuur voor te stellen om – in aansluiting van het rijks beschermde dorpsgezicht van de oude kern Bergen – de Dorpsstraat in zijn geheel aan te wijzen als gemeentelijk beschermd dorpsgezicht en dit juridisch te verankeren in het Omgevingsplan.
Daardoor wordt beschermd de kleinschalige bebouwing met kleine korrelgrootte, de bestaande bouwhoogte van één of twee bouwlagen met kap, de variabele afstanden tussen weg en voorgevelrooilijn, de kapvorm en kaprichting, de achterliggende bijgebouwen en aanbouwen, het lint van woningen en de historisch bepaalde gemengde functies van centrum- en buurtwinkels, horeca en bedrijven. En daarin de afwisseling van stolpboerderijen, rentenierswoningen en pensions. Dit alles betekent de waardering van wat gebouwd is, met laanbomen, en lage hagen en hekwerken. De discontinuïteit in de historische bomenstructuur dient wel te worden opgeheven.
Tweede conclusie
Naast het aan te wijzen beschermde dorpsgezicht verdient het aanbeveling de 53 panden die wij beschermenswaardig achten aan te wijzen als gemeentelijk monument dan wel beeldbepalend monument.
NB Het rapport zelf (43 MB) is te verkrijgen via een mailtje bij hwhubers@gmail.com
